W dniach 4–10 października 2026 roku obchodzimy międzynarodowy Tydzień Zakazanych Książek (Banned Books Week). Z tej okazji zapraszamy czytelników, nauczycieli oraz uczniów do refleksji nad wolnością słowa, wolnością czytania oraz zjawiskiem cenzury, które towarzyszy słowu pisanemu od zarania dziejów.
Krótka historia kneblowania słowa
Prawo do swobodnego wyrażania myśli i dostępu do wiedzy nie zawsze było oczywistością. Praktyka cenzurowania oraz usuwania utworów uznanych za niewygodne ma tak długą historię, jak samo pismo:
- 411 r. p.n.e. – Grecki filozof Protagoras został oskarżony o bezbożność, a Jego dzieła publicznie spalono na rynku w Atenach.
- 213 r. p.n.e. – Pierwszy cesarz chińskiej dynastii Qin nakazał spalić niemal wszystkie manuskrypty i wprowadził zakaz czytania tekstów (z wyjątkiem dzieł medycznych i rolniczych).
- 1616 r. – Dzieło Mikołaja Kopernika „O obrotach sfer niebieskich” trafiło na ponad dwa stulecia na kościelny Indeks Książek Zakazanych (Index Librorum Prohibitorum).
Czym jest Tydzień Zakazanych Książek?
Obchody Banned Books Week wywodzą się ze Stanów Zjednoczonych, gdzie zostały zapoczątkowane w 1982 roku z inicjatywy aktywistki bibliotecznej Judith Krug oraz Stowarzyszenia Amerykańskich Bibliotek (ALA).
Głównym celem akcji jest zwrócenie uwagi na problem ograniczania swobody wypowiedzi, zachęcenie do dyskusji na temat praw obywatelskich oraz promocja czytelnictwa bez barier i uprzedzeń.
Przypomnijmy słowa Johna Stuarta Milla z traktatu „O wolności”:
„Szczególnie złą stroną zmuszania opinii do milczenia jest to, że ograbia ono cały rodzaj ludzki: zarówno potomność, jak i współczesnych, a tych, którzy nie zgadzają się z daną opinią, jeszcze bardziej niż tych, którzy ją wyznają”.
Absurdy cenzury – lektury na celowniku
Według szacunków Stowarzyszenia Amerykańskich Bibliotek na przestrzeni lat próbowano wycofać z obiegu lub ograniczyć dostęp do ponad 11 tysięcy dzieł literackich. Motywacje cenzorów bywały zaskakujące:
1. Baśnie i literatura dziecięca: Klasyczna baśń „Czerwony Kapturek” została wycofana z programu niektórych szkół w Kalifornii z powodu faktu, że dziewczynka niosła w koszyczku dla babci butelkę wina. Z kolei powieść „Charlie i fabryka czekolady” Roalda Dahla oskarżano o propagowanie „ubogiej filozofii życiowej”.
2. Literatura społeczno-polityczna: Powieść „Folwark zwierzęcy” George’a Orwella w Polsce do 1988 roku podlegała ścisłej cenzurze za krytykę ustroju totalitarnego, zaś w 2002 roku zakazano jej w szkołach w Zjednoczonych Emiratach Arabskich m.in. ze względu na motyw mówiących świń.
3. Klasyka literatury pięknej: Na listach książek zakazanych lub kwestionowanych w różnych zakątkach świata znajdowały się m.in.: „Rok 1984” George’a Orwella, „Buszujący w zbożu” J.D. Salingera, „Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya czy „Przygody Tomka Sawyera” Marka Twaina.
4. Dyskusja wokół lektur szkolnych w Polsce: Problem obecności i wykreślania utworów z kanonu nie omija również naszego kraju. W 2007 roku szerokim echem odbiły się próby usunięcia z listy lektur szkolnych dzieł takich jak „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, „Proces” Franz Kafki czy „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego.
Współczesna cenzura przybiera różne formy – od decyzji administracyjnych, przez tzw. cenzurę prewencyjną, aż po ograniczenia w przestrzeni cyfrowej. Obowiązkiem bibliotek jako instytucji zaufania publicznego jest stanie na straży wolnego dostępu do wiedzy, różnorodności poglądów i kultury.
Z okazji Tygodnia Zakazanych Książek zapraszamy do odwiedzenia naszej biblioteki i zapoznania się z wystawą poświęconą historii cenzury. Zachęcamy również do wypożyczania tytułów, które w historii literatury próbowano uciszyć lub wycofać z obiegu.
Pamiętajmy: wolność czytania to wolność myślenia!
Źródło: „ Biblioteka w Szkole” (opracowanie mgr Wioletty Klepacz)