W 2026 roku mija dokładnie 50 lat od wydarzeń, które na zawsze zmieniły oblicze polskiej opozycji. Choć brutalnie stłumiony, robotniczy zryw z czerwca 1976 roku stał się fundamentem, na którym kilka lat później wyrosła „Solidarność”. Upamiętniając tę rocznicę, Senat ustanowił Robotnicze Protesty Czerwca 1976 patronem roku 2026.
W czerwcu 1976 r. premier Piotr Jaroszewicz ogłosił w Sejmie plan drastycznych „regulacji cen”. Była to próba ratowania sypiącej się gospodarki kosztem obywateli. Podwyżki były szokujące: mięso miało zdrożeć średnio o 69%, nabiał o 50%, a cukier aż o 90%. Podwyżka cen żywności uderzała przede wszystkim w robotników i ich rodziny. Dla rodzin robotniczych oznaczało to ogromne pogorszenie warunków życia. Reakcja była natychmiastowa – już następnego dnia rano rozpoczęły się strajki.
25 czerwca 1976 roku do strajków i demonstracji doszło m.in. w Radomiu, Ursusie i Płocku. W Radomiu protesty miały najbardziej gwałtowny przebieg i zostały brutalnie stłumione przez milicję i ZOMO. W Ursusie robotnicy zablokowali tory kolejowe, co doprowadziło do paraliżu komunikacyjnego. Po protestach władze wycofały się z podwyżek, ale wobec uczestników zastosowano represje: zwolnienia z pracy, aresztowania, pobicia i procesy sądowe.
Skutkiem wydarzeń Czerwca 1976 było także powstanie środowisk niosących pomoc represjonowanym, w tym Komitetu Obrony Robotników (KOR). Działania te zapoczątkowały nową formę opozycji demokratycznej, która kilka lat później odegrała istotną rolę w powstaniu „Solidarności”. Patronat roku 2026 ma przypominać zarówno o samych protestach, jak i o ich znaczeniu dla przemian społecznych i politycznych w Polsce.
Artykuły
- Przełomowy czerwiec. Cecylia Kuta. Przystanek Historia. Artykuł szczegółowo opisujący przebieg protestów nie tylko w Radomiu i Ursusie, ale także w Płocku i innych miastach Polski.
- Czerwiec 1976. Paweł Sasanka. Encyklopedia Solidarności. Wyjaśnienie przyczyn, strajków, pacyfikacji i skutków politycznych.
- Radomski Czerwiec. Muzeum Historii Polski.
- Czerwiec ‘76 Refleksje wokół rocznicy. Paweł Sasanka. IPN WARSZAWA.
- Esej Jerzego Eislera o Czerwcu ‘76.
- Czerwcowe kwiaty czyli (nie)ciche bohaterki Radomskiego Czerwca ‘76.
- Kalendarium wydarzeń Czerwca 1976. IPN.
- Czerwiec 1976 r. w Gdańsku, Piotr Brzeziński. Przystanek Historia
Materiały edukacyjne
- Nieudana modernizacja. Protesty w 1976 r. i rozwój opozycji. ZPE.
- Strajki w Radomiu i Ursusie – Hi-Story Lessons - Krótkie i zwięzłe opracowanie przeznaczone dla uczniów i nauczycieli.
- Krok ku wolności – Materiały edukacyjne IPN - ilustrowana broszura (24 strony) omawiająca przyczyny ekonomiczne, przebieg protestów w Radomiu, Ursusie i Płocku oraz "ścieżki zdrowia".
- „Czerwiec '76 – krok ku wolności” – materiały dla nauczyciela. Jerzy Eisler, Wiesława Młynarczyk, Sławomir Stępień, IPN. 6 scenariuszy zajęć z wykorzystaniem metod aktywizujących.
- „Czerwiec '76 – krok ku wolności” – materiały dla ucznia. IPN. Historia, słownik pojęć, biogramy uczestników, kalendarium, utwory literackie.
- To Radom - miasto bohater. Prezentacja w PDF. IPN.
- Czerwiec 1976 roku w czasach rządów Edwarda Gierka - krok na drodze ku wolności. Agnieszka Brzeska-Pająk. Legalna Kultura. Scenariusz zajęć.
- Komiks Radomski Czerwiec 76, Przemysław Ochnia.
- Infografiki PDF „Czerwiec 1976. Strajki i manifestacje”.
Filmy
- Przystanek Historia TV - Czerwiec '76.
- Bunt robotników w 1976, festiwal w Jarocinie i proces Kiszczaka. IPNtvPL.
- Polskie Miesiące - czerwiec'76. Fundacja Centrum Solidarności.
- Kres Iluzji – Czerwiec '76. Dudek o Historii. Prof. Antoni Dudek opowiada o kulisach decyzji Gierka i Jaroszewicza.
- Polskie miesiące: Czerwiec 1976. ZPE.
Podcasty i audycje radiowe
- Rzeczypospolite. Czerwiec 1976. Protest, który zmienił PRL. Prof Antoni Dudek rozmawia z dr Pawłem Sasanką. Polskie Radio.
- Miasto buntu - Radomski Czerwiec '76. Podcast Pogadajmy o Radomiu.
- Audycje Polskiego radia na temat Czerwca 76’
Książki elektroniczne
- Paweł Sasanka, Czerwiec 1976. Geneza – przebieg – konsekwencje.
- Arkadiusz Kutkowski, Ksiądz Roman Kotlarz (1928–1976).
Materiały zebrała Alina Dyrek
